Dat de natuur goed is voor de gezondheid is algemeen bekend. En de positieve effecten van groen worden gezien en benut. “Maar zo’n twintig jaar geleden was je ‘zweverig’ als je het woord gezondheid in één zin noemde met natuur”, blikt Magdalena van den Berg terug. “Het thema natuur en gezondheid werd vrijwel alleen nog vanuit de natuurmensen opgepakt.” Agnes van den Berg: “In Nederland werd de relatie tussen natuur en gezondheid destijds nog niet wetenschappelijk onderzocht en zeker niet serieus genomen in de medische wereld.” Inmiddels is meer onderzoek gedaan naar het verband tussen natuur en gezondheid, zeker op het gebied van bewegen, sociale contacten en stressreductie.

wandelgroep van Gezond Natuur WandelenSinds eind 2019 zitten Magdalena en Agnes in het bestuur van de stichting Gezond Natuur Wandelen. Magdalena van den Berg is adviseur Gezonde leefomgeving bij VGGM/GGD Gelderland-Midden. Agnes van den Berg is omgevingspsycholoog en hoogleraar natuurbeleving in Groningen, gespecialiseerd in onderzoek naar natuur en gezondheid. Agnes en Magdalena kijken in dit artikel naar groen en gezondheid in de praktijk, het belang van onderzoek en hun rol binnen Gezond Natuur Wandelen.

Natuur is gezond
Agnes en Magdalena kennen elkaar nu twintig jaar. In 2001 hebben ze samen het essay ‘Van buiten word je beter’ geschreven in opdracht van Alterra Wageningen University and Research. In hun onderzoek stonden drie thema’s centraal: natuur als bron van rust en ontspanning, natuur als bron van geestelijke en lichamelijke weerbaarheid en natuur als bron van persoonlijke groei en betekenisverlening.

Het onderwerp is beide dames blijven boeien. Zo is Magdalena drie jaar geleden gepromoveerd op de relatie tussen groen en mentale gezondheid. “Dat groen een positief effect heeft op de gezondheid, leeft nu echt in de praktijk. Ik merk onder meer bij mijn GGD-collega’s dat de kennis erover algemeen geaccepteerd is. Natuur ís goed voor de mens. En het gaat niet alleen om gezondheid; meer groen in steden en wijken is nu extra urgent omdat we daarmee onze leefomgeving beter bestand maken tegen klimaatverandering.”

Verbanden onderbouwen
“De positieve verbanden tussen natuur en gezondheid zien we in allerlei grootschalige onderzoeken in veel verschillende landen”, geeft Magdalena aan, “maar hoe kunnen we ze verklaren? We moeten de vinger achter het mechanisme zien te krijgen. Dat is de stap die we nu moeten zetten.” Agnes: “Als je het verband goed kunt onderbouwen, krijgt het belang van natuur voor de gezondheid zo veel meer plek in de samenleving. Denk alleen al aan de zorgkosten. Het is zo mooi als je deze twee thema’s kunt verbinden.”

wandelgroep in FlevoparkEffecten van natuur
Agnes doet op dit moment literatuuronderzoek naar de unieke effecten van natuur. “Natuur is duidelijk een stemmingsbooster. Maar is het iets unieks in de natuur dat je in andere omgevingen niet vindt wat zorgt voor stressreductie? Wat is het werkzame deel in de natuur dat het ‘m doet? Hoe werkt het? Misschien is het wel voor een groot deel aangeleerd gedrag door associaties die je in je jeugd opbouwt. Of misschien zit de kennis al in je lichaam, dat natuur je goed doet.”

Uit Agnes’ literatuuronderzoek blijkt dat er geen goede onderbouwing bestaat van de fysiologische effecten van kortstondig contact met de natuur. Wel is duidelijk dat het unieke van de natuur hem meer zit in de psychische dan in de fysiologische effecten. Zo word je alleen al blij door het kijken naar een plaatje van de natuur. En als je de natuur in gaat, bevordert dat je stemming, want je voelt dat het goed voor je is. Gezond Natuur Wandelen draagt hieraan bij door via de wandelingen in het groen mensen het belang en de schoonheid van de natuur te laten ervaren. Ook vertellen de wandelbegeleiders een aantal keren kort wat over de natuur, tijdens de zogenoemde natuurmomenten.

Biodiversiteit beïnvloedt immuunsysteem
Waar Agnes ook naar kijkt, is het menselijk immuunsysteem. “Ons immuunsysteem lijkt niet optimaal te kunnen functioneren zonder biodiversiteit, zonder een grote diversiteit aan planten- en dierensoorten. Voor het reguleren van het immuunsysteem zijn er aanwijzingen dat het belangrijk is dat we voor langere tijd blootgesteld worden aan veel verschillende micro-organismen, zoals bacteriën, schimmels en virussen.” Nog een reden om de natuur in te gaan én om te werken aan een grotere biodiversiteit.

Onderzoek en netwerk inzetten
De effecten verder onderzoeken, onderbouwen en uitdragen is waarmee Agnes als bestuurslid wil bijdragen aan de stichting Gezond Natuur Wandelen. ”Je zou kunnen zeggen dat ik streef naar een aantrekkelijk A4’tje waarin staat wat de meerwaarde is van Gezond Natuur Wandelen, in harde feiten en cijfers. Een A4’tje dat je aan huisartsen, fysiotherapeuten en overheidsorganisaties kan geven. Want als huisartsen weten en onderschrijven wat de positieve effecten zijn van de natuur op iemands gezondheid, zullen ze patiënten makkelijker doorverwijzen naar een GNW-groep in de buurt.”
Agnes ziet Gezond Natuur Wandelen ook als een middel om sociale ongelijkheid te verminderen en mensen meer kansen op gezondheid te bieden in contact met natuur. “Want ook als je geen huis met een grote tuin hebt, kun je via Gezond Natuur Wandelen toch genieten van de natuur. Bovendien worden mensen door de groepswandelingen zelfredzamer en krijgen ze meer controle over hun eigen gezondheid.”

Magdalena probeert Gezond Natuur Wandelen naar het oosten van het land uit te rollen. In Overijssel wordt alleen nog in Deventer en Ommen gewandeld, in Gelderland helemaal niet. “Jammer”, vindt Magdalena, “want Gezond Natuur Wandelen kan juist bijdragen aan preventie, het past bij een gezonde leefstijl. Ook het vergoten van het draagvlak voor biodiversiteit en de bevordering van sociale cohesie zie ik als grote pluspunten van Gezond Natuur Wandelen. Daarom zet ik mijn netwerk bij de GGD in voor die oostelijke uitbreiding. Ik richt me in eerste instanties op de provinciale overheden. De gezonde leefomgeving en vooral hoe je die zo inricht dat je de gezondheid van mensen bevordert, krijgt sowieso steeds meer aandacht binnen de GGD. Het is ook een taak van de GGD om dat onderwerp bij gemeenten en provincies aan te kaarten. In dat kader probeer ik ook meer voor elkaar te krijgen.”

Genieten van de natuur
Natuurlijk zijn Magdalena en Agnes regelmatig buiten te vinden. Magdalena is groot liefhebber van ommetjes: “Ik vind het heerlijk om vanuit huis een ommetje te maken, liefst met mijn man. Om zo mijn hoofd leeg te maken, lekker buiten te zijn en om al wandelend tijd voor elkaar te hebben. Verder zit ik veel met mijn handen in de grond in mijn eigen moestuin.” Agnes: “Ik ben niet zo’n natuurmens als Magdalena. Ik bouw de natuur in mijn dagelijkse routine in, zodat ik er niet onderuit kan. Zo probeer ik altijd naar buiten te lopen als ik telefoneer; dan loop ik hele stukken. En ik zorg drie keer per dag voor de kippen. Op deze manier is het geen ‘moeten’ en geniet ik juist van het buiten zijn.”